Bunkers en Tobruks, Stützpunktgruppe Moerdijk,
Baupunkte 95 & 97, Atlantikwall, 1942/1943 

Algemene beschrijving
Groep samenhangende betonnen bunkers, Tobruks en andere bouwwerken, behorend tot
het Duitse Stützpunkt Moerdijk ter verdediging van de Moerdijkbruggen tijdens de Duitse bezetting, 1940-1945.
De groep bestond in totaal oorspronkelijk uit 21 bunkers, waarvan er op het Eiland van Dordrecht, in Willemsdorp, nog 4 (in 3 standaard bouwtypen) zijn overgebleven. Verder zijn er nog 3 Tobruks (in 2 standaard bouwtypen) aanwezig.

Historie
De Atlantikwall geldt als een van de grootste bouwwerken van de 20e eeuw. Nazi-Duitsland bouwde de linie tijdens de Tweede Wereldoorlog tussen 1942 en 1945 om een geallieerde invasie van het Westeuropese vasteland vanuit zee onmogelijk te maken. Aanleiding voor de bouw was de dreiging van een langdurige twee frontenoorlog voor Duitsland toen, na het verlies van de luchtoorlog tegen Groot-Brittannië eind september 1940, een jaar later ook de Duitse opmars in de Sovjet-Unie tot staan kwam. Om de zwakke verdediging van de kuststrook in het Westen te versterken, begonnen de Duitsers eind 1941 met de aanleg van een kustverdedigingslinie. Deze zogenaamde Neue Westwall – ter onderscheid van de Westwall, een 630kilometer lange verdedigingslinie langs de westgrens van Duitsland zelf - moest strategische locaties zoals havens, steden en industriegebieden langs de gehele kust van Noorwegen tot aan de Frans-Spaanse grens versterken. Zo zou met relatief weinig militairen een vijandelijke invasie kunnen worden verhinderd, was het idee.
De aanleg van de Neue Westwall, later om propagandistische redenen omgedoopt tot Atlantikwall, vorderde aanvankelijk nauwelijks. De angst voor een geallieerde invasie werd na 1942 echter zo groot dat alle beschikbare mankracht voor de kustverdediging werd ingezet. Ook Nederland kreeg al gauw met de gevolgen daarvan te maken. In april 1942 werden langs de hele kust het strand en de duinen tot verboden gebied (Sperrgebiet) verklaard. Vanaf 1 juli 1942 gold een algemeen bouwverbod omdat een groot deel van de bouwcapaciteit gebruikt moest worden voor de aanleg van de Atlantikwall. De oorspronkelijke plannen voorzagen in de bouw van 15.000 bunkers aan de Nederlandse, Belgische en Franse kust. Maar door gebrek aan arbeidskrachten,
materieel en brandstof waren er op de einddatum van 1 mei 1943 slechts 6000 bunkers opgeleverd. Daarvan stonden er 510 in Nederland, in plaats van de geplande 2000.

De Atlantikwall was een serie losstaande, zelfstandige en aan alle kanten te verdedigen kleinere en grotere steunpunten die elkaar vuurondersteuning konden geven. In veel gevallen bestonden ze uit bomvrije bunkers, soms met een muur- en dakdikte van zeker twee meter gewapend beton. Al naar gelang hun betekenis en grootte worden de steunpunten Widerstandsnest, Stützpunkt, Stützpunktgruppe, Verteidigungsbereich of Festung genoemd. Het Widerstandsnest is het kleinste steunpunt, Festung - de havens
en de toegangen tot deze havens - het grootste. In Nederland waren vier Verteidigungsbereiche: Den Helder, IJmuiden, Hoek van Holland en Vlissingen. In 1944 kregen Hoek van Holland en IJmuiden de status van Festung. Een Stützpunktgruppe = zoals de Stützpunktgruppe Moerdijk - bestaat uit meerdere eenheden 1 en 2 maar is door één systeem van passieve weermiddelen omgeven. Te denken valt aan antitankmaatregelen zoals in het polderland tankgrachten, op dijken rijen spoorstaven schuin in beton. Hierachter infanterie met mitrailleurs, vlammenwerpers en mortieren. Deze Gruppen waren verdedigingseenheden die objecten van minder strategische waarde verdedigden, zoals kleine vissershavens, bruggen, kustbattterijen, vliegvelden e.d.
De kustverdediging bestond naast de bezetting van de steunpunten zelf, uit batterijen met kust- en luchtafweergeschut, en uit radarinstallaties. De batterijen waren gewoonlijk samengesteld uit een vuurleidingspost (waar observaties en metingen werden gedaan), geschutsemplacementen, woonschuilplaatsen voor de manschappen en bergplaatsen voor munitie en bijvoorbeeld aggregaten. De verdedigingswerken waren onderling verbonden met ondergrondse loopgraven.

De OrganisationTodt, genoemd naar de oprichter Fritz Todt, was verantwoordelijk voor de bouw van de Atlantikwall. De organisatie schakelde daarvoor honderdduizenden arbeiders in. Aanvankelijk werd het werk door betaalde arbeiders en krijgsgevangenen uitgevoerd. Maar bij gebrek aan voldoende arbeidskrachten werden later burgers als dwangarbeider ingezet, bijvoorbeeld in Noorwegen en Frankrijk. Ook Duitse soldaten werkten aan de bouw mee. Op het hoogtepunt van de werkzaamheden waren er in totaal een half miljoen mensen bij betrokken.
Net als in andere landen, maakten de Duitsers in Nederland gebruik van goedbetaalde plaatselijke onderaannemers.
De arbeiders werden vrijwillig gecontracteerd of door de Duitsers via de Arbeitseinsatz, de gedwongen tewerkstelling, ingeschakeld. Op verschillende plaatsen in Nederland waren werkkampen voor Atlantikwallarbeiders.
De Duitsers maakten voor de Atlantikwall waar mogelijk gebruik van bestaande Nederlandse verdedigingswerken, ook op het Eiland van Dordrecht.
Al kort na de bevrijding werd begonnen met het slopen en opruimen van bunkers en verdedigingswerken. Dat was ingegeven door praktische, maar vooral ook psychologische redenen. De verdedigingswerken waren symbolen van de bezetting waaraan men niet meer herinnerd wilde worden. De honderdduizenden mijnen op het strand, in zee en in de duinen werden geruimd, veelal met behulp van Duitse krijgsgevangenen. In de zomer van 1946 was het strand van Scheveningen weer toegankelijk voor badgasten. Tijdens de Wederopbouw werden bunkers ook gebruikt voor (nood)huisvesting.
Toen de Koude Oorlog begon werden de bunkers ook gezien als mogelijke schuilplaats voor de burgerbevolking. Herbestemming voorkwam de sloop van veel bunkers. In de jaren 60 zijn veel bunkers op de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden gesloopt omdat ze als een gevaar werden gezien voor de veiligheid van de kust. Niet geheel ten onrechte, want tijdens de Watersnoodramp van 1953 bleek dat diverse dijken waren doorgebroken op plaatsen waar zich een bunker in het dijklichaam bevond.
Op het Eiland van Dordrecht is een groot aantal bunkers verdwenen in verband met de aanpassingen en verbreding van de Rijksweg en de Moerdijk verkeersbrug in de jaren 70 van de 20-e eeuw

Ligging op het Eiland van Dordrecht
Op het Eiland van Dordrecht zijn in het kader van het Atlantikwall-programma de volgende bunkers en aanvullende werken gebouwd:
- Park Merwestein: 5 zware commandobunkers voor het hoofdkwartier van de 719e
Infanterie Division die als voornaamste taak de bouw, inrichting en bewaking van de Atlantikwall vanaf Den Haag tot Middelburg had (niet meer aanwezig);
- Spoorbrug over de Oude Maas: 1 zware telefoonbunker, deze verving het bakstenen PTT huisje waarin de verbindingen op de (inter)nationale telegraaf- en telefoonlijnen zaten van het divisiehoofdkwartier;
- Moerdijkbruggen: 21 zware personeel- , luchtafweer- en pantsergeschutbunkers
ten behoeve van de verdediging (voornamelijk luchtafweer) van de, voor de verdediging van de Atlantikwall zeer belangrijke, rivierovergangen; Dit Stützpunkt Moerdijk, aan beide zijde van de Moerdijkbrug bestond op het Eiland van
Dordrecht uit het Baupunkt 95 (met 12 bunkers, type 501, 502, 504 en 621) en Baupunkt 97 (met één bunker, type 622) (nu nog in totaal 4 aanwezig)
- Moerdijkbruggen: de twee Nederlandse brugkazematten werden geheel verbouwd
waarbij de schietgaten zijn verplaatst naar de noordkant, de Nederlandse mitrailleurkazemat bij de Spoorbrug werd verbouwd tot luchtafweerbunker en de vlak daarbij gelegen Nederlandse Groepsschuilplaats werd opgenomen in een Zoeklichtstelling;
Bij de bovengenoemde bunkers lagen nog vele lichtere betonnen en bakstenen bouwwerken en ook barakken.

St.P.Gr. (Stützpunkgruppe) Moerdijk
Aan beide kanten van de over het Hollands Diep gelegen Moerdijkbruggen (spoorweg en verkeersweg) ligt Stützpunktgruppe Moerdijk. Dit is de enige sterk uitgebouwde locatie in de Atlantikwall die niet direct aan de kust ligt. De reden hiervan is dat de bruggen over het Hollands Diep van groot belang waren voor de verdediging van Nederland.
Tijdens de invasie van Nederland door de Duitsers in mei 1940 zijn er hevige gevechten geweest tussen het Nederlandse en het Duitse leger. Het Nederlandse leger had in de omgeving van de Moerdijkbruggen een aantal kazematten gebouwd. Toch slaagden de Duitsers er in om de bruggen te veroveren. Tijdens het Winterausbauprogramm - lopend van september 1942 tot en met april 1943 - werden door de Duitsers een
groot aantal bunkers gebouwd in de directe omgeving van de Moerdijkbruggen. De toegangswegen richting de Stützpunktgruppe werden versperd door middel van betonnen blokken, zogenoemde drakentanden, tobruks en een tankmuur. Ook werden de door de Nederlanders gebouwde kazematten hergebruikt.
Tijdens de bevrijding van Nederland eind 1944 hebben er rondom de Moerdijkbruggen wederom hevige gevechten gewoed tussen de geallieerden en de Duitse bezetters.

De Stützpunktgruppe Moerdijk bestond uit de volgende Baupunkten:
- Baupunkt 95, Autobahn-Nord
Hiervan resteren nog één type 501, twee type 502 manschappenbunkers en drie
tobruks.
- Baupunkt 96, Autobahn-Sud Op deze locatie zijn alle bunkers gesloopt.
- Baupunkt 97, Eisenbahn-Nord Bunker type 622 manschappenbunker is nog aanwezig.
- Baupunkt 98, Eisenbahn-Sud Van de twee gebouwde type 621 manschappenbunkers, resteert er nog 1.
- Baupunkt 99, Hafen Moerdijk Op deze locatie was één type 622 manschappenbunker gebouwd, deze is gesloopt.
- Sperre 131
Een aantal blokkades van de wegen die toegang hadden tot de St.P.Gr. zijn aan de
zuidkant van de Moerdijkbruggen nog aanwezig.

Overzicht van de Stützpunktgruppe Moerdijk met de Baupunkte 95 t/m 99, stand van zaken 25 maart 1945!
De geallieerden zijn vanuit het zuiden opgerukt en hebben Moerdijk al in bezit. Het Eiland van Dordrecht wordt nog door de Duitsers bezet

Globaal overzicht van de Stützpunktgruppe Moerdijk met de Baupunkte 95 t/m 99. Baupunkte 95 en 97 lagen op het Eiland van Dordrecht.

Gedetailleerd overzicht van de Stützpunktgruppe Moerdijk met de Baupunkte 95 en 97 (Ing. M. J. Schreuder, juli 2010).

Tijdens de bezetting is de Nederlandse brug- of rivierkazemat Willemsdorp I door de Duitsers hergebruikt en omgebouwd. De oorspronkelijke voorzijde (zuidkant) met twee schietopeningen voor kanon en mitrailleur werd de achterzijde waarbij één schietopening veranderde in een ingang. De oorspronkelijke achterzijde (noordkant) kreeg twee nieuwe schietopeningen en een groot afdak. Aan deze zijde werd ook een Duitse Tobruk bijgebouwd.
De Nederlandse zware mitrailleur of VIS-kazemat Hollandsch Diep II is ook omgebouwd en hergebruikt door de Duitsers en voorzien van een opstelling voor een Flugzeug
Abwehr Kanone (FLAK-Stellung).

Algemene beschrijving Tobruks:
De naam Tobruk is afgeleid van de plaats Tobruk (in Libië, in Noord-Afrika), waar ze in 1941 voor het eerst werden gebouwd door het Italiaanse leger.
De Duitsers namen het model over en vanaf 1942 werden ze in Europa geïntroduceerd. Het zijn gewapend betonnen gevechtsruimtes met een 8-hoekig of rond gat aan de bovenzijde. Er zijn verschillende Bauformen (varianten), waarvan het type 58c het meest voorkomt. De bunker wordt gewoonlijk bezet door 1 persoon, als observatiepost of als nabijverdediging met een machinegeweer model MG 34 of MG 42.
In mei 1943 kwamen er richtlijnen voor de bouw van Tobruks. Zo moesten de muren en het dak bestaan uit 40 cm gewapend beton.
Er werden vier basistypen voor de bouw vrijgegeven, waarvan er twee gebouwd op het Eiland van Dordrecht:
- 58c - Ringstand (achteckig) 11 m³
- 58d - Ringstand (rund) 11 m³

Tot oktober 1944 waren het aantal typen Tobruks behoorlijk uitgebreid tot 47 verschillende modellen. Derhalve werd ook voor het type 58 c en d een nieuwe nummering ingevoerd: 201 achthoekig (oud 58c), 202 rond (oud 58d); Ringstände für MG, l.Gr.W., Beobachter und Lichtsprechgeräte.

Bunker 1: Baupunkt 95, type 501, nr. 950(?)

Locatie: Perceel V-438, Rijksstraatweg 166 (achter nr. 172)

Bijzonderheden:
Regelbau type 501: Einfachergruppenunterstand, een betonnen groepsonderkomen voor 10 man, met bedden voor 6 man. Breedte: 9 m, lengte: 9,9 m, hoogte: 5,1 m. Dikte buitenmuur: 2 m, dikte dak: 2 m. Deze bunker is nog compleet intact, inclusief deuren. Zwaar overgroeid en vrijwel onzichtbaar. Deze bunker zou als munitieopslagplaats zijn gebruikt. Nu in gebruik als werkplaats.
In totaal zijn er zeker 1519 exemplaren gebouwd. In Nederland stonden er 152 en resteren er nog 73.

Bunker 2: Baupunkt 95, Regelbau 502, nr. 950(?) met vrijstaand gebouw voor waterberging

Locatie: Perceel V-692, Rijksstraatweg nr. 180

Bijzonderheden:
Regelbau type 502: Doppelgruppenunterstand, een betonnen groepsonderkomen voor 20 man.
Breedte: 14,8 m, lengte: 9,5 m, hoogte: 5,1 m. Dikte muur: 2 m, dikte dak: 2 m.
In totaal zijn er zeker 1718 exemplaren gebouwd. In Nederland hebben er 121 gestaan en daarvan resteren er nog 29

Tussen Rijksstraatweg en Rijksweg/op-afrit Moerdijk verkeersbrug, ten noorden en op korte afstand van Bunker 3.
Exacte locatie binnen perceel niet bekend.

Zwaar overgroeid, met een veel kleiner halfrond betonnen gebouw bijgebouwd.
Er is ook nog een deel van een betonnen (tank)muur aanwezig.

Bunker 3: Regelbau type 502: Doppelgruppenunterstand, een betonnen groepsonderkomen voor 20 man, met bedden voor 2x6 man. Breedte: 14,8 m, lengte: 9,5 m, hoogte: 5,1 m. Dikte muur: 2 m, dikte dak: 2 m.
In totaal zijn er zeker 1718 exemplaren gebouwd. In Nederland hebben er 121 gestaan en daarvan resteren er nog 29. Deze bunker wijkt af van het standaardtype vanwege de bakstenen opbouw met een geschutsopstelling (FLAK-stellung). In 2013 ontgraven en gerenoveerd door de Dordtse Bunkerploeg en in gebruik als clubhuis.

Locatie: Perceel V-2203, Rijksstraatweg nr. 184/188/190/220/2222, aan de entreeweg binnen Europarcs

Bijzonderheden: Tussen de Rijksstraatweg (naar het veer Willemsdorp-Moerdijk) en de Rijksweg (naar de Moerdijkbrug) met schootsveld richting spoorlijn en –brug.

In 2013 ontgraven en gerenoveerd door de Dordtse Bunkerploeg en sindsdien in gebruik als clubhuis

Deze bunker wijkt af van het standaardtype vanwege de bakstenen opbouw met een geschutsopstelling (FLAK-stellung).
In 2013 ontgraven en gerenoveerd door de Dordtse Bunkerploeg en sindsdien in gebruik als clubhuis.

Bunker 4: Baupunkt 97, Regelbau type 622, nr. 9701 Regelbau type 622, Doppelgruppenunterstand: een betonnen groepsonderkomen voor 20 man, circa 13x12 meter groot, met ingebouwde tobruk. Het is het meest gebouwde bunkertype in de Atlantik Wall, in totaal 1277 exemplaren. Er zijn er in Nederland 72 gebouwd, er resteren er nog 27.
De tobruk in deze bunker (nr, 9701) zit in tegenstelling tot het standaardtype niet aan de rechter- maar aan de linkerzijde (uniek in Nederland).

Locatie:    Perceel V-1365, Beerpolderweg, tussen spoorlijn Rotterdam-Breda en HSL

Bijzonderheden: Nabij Willemsdorp en tussen de op-en afritten van de beide Moerdijkbruggen.

Deze bunker heeft in recente tijden divers hergebruik gekend, variërend van clubhuis voor de motorclub Laveloos, munitieopslag en kantoorlocatie tijdens aanleg HSL (tot 2006), clubhuis Dordtse Bunkerploeg (tot 2013) en sinds 2013 als schuilplaats voor vleermuizen.
De Dordtse Bunkerploeg heeft tussen 2009 en 2013 de bunker opgeruimd en gerenoveerd.

Tobruk 1, type 58c (achteckig)

Locatie: Perceel V-354, aan de Dordtse Kil, ten westen van de Rijksstraatweg, tegenover nr. 180

Ligging: Gericht op de Dordtsche Kil (in het dorp Willemsdorp)

Regelbau 58c, Ringstand (achteckig): gewapend betonnen gevechtsruimtes met een 8-hoekig gat aan de bovenzijde.
De bunker wordt gewoonlijk bezet door 1 persoon, als observatiepost of als nabijverdediging met een machinegeweer (MG 34 of MG 42) of granaatwerper. Entree aan de zijde Rijksstraatweg (oostzijde), niet toegankelijk.
Recent is op de tobruk een houten vlonder met zitbank geplaatst, met zicht op de Dordtsche Kil.

Tobruk 2, type 58d (rund)

Locatie: Perceel V-734, ten westen van de spoorlijn Rotterdam-Breda

Ligging: Direct ten noorden van door Duitsers omgebouwde Nederlandse brug- of rivierkazemat nr. 38. Gericht op uit het noorden.

Regelbau 58d, Ringstand (rund): gewapend betonnen gevechtsruimtes met een rond gat aan de bovenzijde. De bunker wordt gewoonlijk bezet door 1 persoon, als observatiepost of als nabijverdediging met een machinegeweer (MG 34 of MG 42) of granaatwerper. Gericht op de spoorlijn, entree aan de westzijde, niet toegankelijk.

Tobruk 3, type 58d (rund) gewapend betonnen gevechtsruimtes met een rond gat aan de bovenzijde. De bunker wordt gewoonlijk bezet door 1 persoon, als observatiepost of als nabijverdediging met een machinegeweer (MG 34 of MG 42) of granaatwerper. Entree aan zijde Rijksstraatweg (oostzijde), niet toegankelijk.

Locatie: Perceel V-1339, aan de Dordtse Kil, ten westen van de Rijksstraatweg tegenover Europarcs

Ligging: Gericht op de insteekhaven in de Dordtse Kil met schootsveld op voetveer Willemsdorp-De Wacht (Hoeksche Waard)