De Portable Communications Receiver Type PCR was het eerste model in een serie lichtgewicht radio-ontvangers voor algemeen gebruik, die door het Engelse leger wereldwijd werden ingezet in de jaren vanaf midden 1944 tot laat in de 60er jaren.

Wat was de PCR?

PCR staat voor Portable Communications Receiver. Het toestel werd ontworpen door Pye Ltd. in Cambridge en de ontwerptekeningen werden in het voorjaar van 1944 afgerond. De eerste exemplaren kwamen vanaf ongeveer april 1944 in productie.

Het was een ontvanger zonder zender. Hij kon dus alleen ontvangen en niet terugzenden. Dat was bewust: de PCR was bedoeld om militaire informatie- en nieuwsuitzendingen te ontvangen.

De ontwikkeling vond plaats in de aanloop naar D-Day en Operation Overlord. Volgens de historische informatie van Pye was het oorspronkelijke doel om de toestellen beschikbaar te hebben voor Britse troepen die na de landing door Europa trokken. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat dergelijke ontvangers ook werden geleverd aan verzetsgroepen in onder andere Nederland, Frankrijk en Noorwegen.

Technisch gezien

De PCR was voor zijn tijd een behoorlijk geavanceerde maar relatief eenvoudige ontvanger.

Het is een zesbuizen superheterodyne-ontvanger. De schakeling was sterk gebaseerd op het ontvangergedeelte van de bekende Britse Wireless Set No. 19.

De oorspronkelijke PCR had ongeveer dit buizenpakket:

De middenfrequentie bedroeg 465 kHz.

Ontvangstbereik van de eerste PCR

• Lange golf: 2100–850 meter
• Middengolf: 570–190 meter
• Korte golf: 5,8–18 MHz

Dat betekent dat hij zowel normale omroepstations als bepaalde militaire/informatieve uitzendingen kon ontvangen.

Waarom is hij interessant voor D-Day?

Hier wordt de geschiedenis van de PCR echt bijzonder.

De PCR wordt tegenwoordig regelmatig omschreven als een "Forces Entertainment Receiver" of "NAAFI receiver". Dat beeld is volgens de historische informatie van Pye echter waarschijnlijk niet het oorspronkelijke doel.

Pye-medewerkers die tijdens de oorlog aan het ontwerp werkten, verklaarden dat de PCR bedoeld was als een zogenaamde "Invasion Receiver".

Het idee was dat Britse militairen tijdens de opmars door Europa informatie konden ontvangen via uitzendingen. De ontvanger was dus geen tactische radio zoals de Wireless Set No. 19 waarmee je met andere eenheden communiceerde.

Het onderscheid is belangrijk:

WS 19 → communicatie tussen militaire eenheden
PCR → informatie ontvangen

Pye beschrijft hem daarom als een algemene draagbare ontvanger voor de ontvangst van Army information broadcasts tijdens Operation Overlord.

De PCR en het Nederlandse verzet

Dit is waarschijnlijk het interessantste aspect wanneer je naar de geschiedenis van zo'n toestel kijkt.

Er zijn aanwijzingen dat PCR-ontvangers door de RAF zijn verstrekt aan verzetsgroepen in Nederland, Frankrijk en Noorwegen. Dat wordt ook door historische bronnen van Pye vermeld.

Dat is goed voorstelbaar vanuit het doel van het toestel: een verzetsgroep had vooral behoefte aan het ontvangen van informatie, bijvoorbeeld vanuit Engeland, zonder dat men zelf een zender hoefde te bedienen.

Er zijn bovendien originele PCR's bekend die later als zogenoemde "Invasion Receiver" zijn beschreven.

Daarom zou ik voorzichtig zijn met de uitspraak:

"Iedere PCR is aan het Nederlandse verzet geleverd."

Dat klopt zeker niet. Maar:

"De PCR was onder meer bedoeld voor gebruik in het kader van de geallieerde invasie en exemplaren werden ook aan verzetsgroepen in Nederland geleverd."

is historisch veel beter verdedigbaar.

Wie maakte ze?

Pye was de oorspronkelijke ontwerper, maar vanwege de enorme behoefte aan militaire apparatuur werd de PCR ook door andere Britse fabrikanten geproduceerd.

Onder andere:

• Pye Ltd.
• Philips Lamps Ltd., Londen
• Invicta Radio

Pye kreeg aanvankelijk opdracht voor ongeveer 5.000 PCR1's en 12.000 PCR2/3's. Daarnaast produceerde Philips grote aantallen. De totale productie wordt in historische bronnen op ongeveer 17.000 exemplaren geschat.

De productie liep grofweg van april 1944 tot december 1945. Sommige toestellen werden later opnieuw opgebouwd of gemodificeerd en bleven nog jarenlang in militair gebruik.

PCR, PCR1, PCR2 en PCR3

Er bestaan verschillende uitvoeringen:

TypeBijzonderheidPCR / PCR1Eerste uitvoering, LW/MW/SWPCR2Verbeterde uitvoering, groter kortegolfbereikPCR3Andere bandindeling, vooral gericht op MF/HFPCR3TPLSpeciale uitvoering

De PCR2 ging bijvoorbeeld op de korte golf tot ongeveer 22 MHz, terwijl de oorspronkelijke PCR tot circa 18 MHz ging. De PCR3 kreeg weer een andere frequentie-indeling.

Hier nog een fotooverzicht van alle types PCR, van onder naar boven de PCR of PCR1, de PCR2 en de PCR3. 

De voeding

Een belangrijk detail: de PCR zelf had geen ingebouwde netvoeding.

Er waren verschillende voedingsmogelijkheden, waaronder een externe netvoeding en een voeding voor gebruik met een accu/batterij.

Dat verklaart waarom je bij originele sets vaak een tweede kast naast de ontvanger ziet.

De combinatie kon daardoor behoorlijk indrukwekkend worden:

PCR ontvanger + voeding + hoofdtelefoon/luidspreker + antenne.

De eerste modellen hadden een ingebouwde elektromagnetische luidspreker.

Waarom een PCR tegenwoordig interessant is

Voor een verzamelaar van WO2-radio's heeft een PCR een paar bijzondere eigenschappen.

1. Hij komt rechtstreeks uit de periode van D-Day.
De productie begon in 1944.

2. Hij is ontworpen met de invasie van Europa in gedachten.

3. Er bestaat een aantoonbare relatie met verzetsgroepen.

4. Hij werd door meerdere Britse fabrikanten gemaakt.

5. Hij is technisch verwant aan de beroemde Wireless Set No. 19.

6. Hij bleef na de oorlog nog jarenlang militair in gebruik. Sommige bronnen vermelden gebruik tot in de jaren zestig.